Zwarte balken over Het Complot

Er is een moment in dit dossier waarop je even terug moet bladeren om te controleren of je het goed leest.

Op 27 juni 2024 gaat er binnen de publieke omroep een e-mail rond met één regel: de docureeks Complot Bodegraven is klaar en daarmee beschikbaar voor uitzending vanaf 1 augustus 2025. Klaar. Af.

Bijna een half jaar later, op 9 december 2024, schrijft de EO aan de NPO dat het budget niet meer toereikend is om alle kosten te dekken die gemaakt zijn - en nog gemaakt moeten worden - om deze serie "tot een goed einde te brengen". Er volgt een verzoek om extra geld. Negen dagen later is het akkoord rond, telefonisch. In een interne mail: "Ik heb [naam] telefonisch laten weten dat we akkoord zijn met de extra kosten."

Hoeveel dat extra geld was? Zwartgelakt. Hoeveel de serie in totaal kostte? Zwartgelakt. Waarom de serie na "klaar" nog tot een goed einde gebracht moest worden? Daar zegt geen enkel document iets over.

Ik heb deze stukken opgevraagd met de Wet open overheid. Wat volgt komt uit documenten die de NPO zelf openbaar heeft gemaakt. Iedereen kan ze nalezen - besluit Uit 2026-681, 9 juli 2026.

>> Het tekort was al veel eerder bekend

De EO wist het al in juni 2024. In een mail over de documentaireplanning schrijft de omroep dat de kostprijs met 2,6 procent is geïndexeerd, "omdat dit het getal is waarmee de NPO voor langlopende titels werkt richting 2025". En dan, onderaan: "Het is de vraag of/hoe we het tekort zullen kunnen gaan inlopen."

Een half jaar later komt de formele brief waarin om extra budget wordt gevraagd. Die brief is opmerkelijk om nog een reden: hij legt de missie van de serie vast in bewoordingen die je normaal pas achteraf verwacht. Het project gaat over "hoe we in een democratische rechtstaat met elkaar omgaan en wat voor rol betrouwbare berichtgeving en het bestrijden van desinformatie daarin spelen". Er wordt "op een (high-end) documentaire manier het mechanisme blootgelegd over hoe complotdenken werkt".

De conclusie stond dus op papier voordat het werk klaar was. Dat mag - redactionele vrijheid is een groot goed, en dat moet zo blijven. Maar wie met publiek geld een productie maakt waarvan de uitkomst vooraf vastligt, over herkenbare mensen, moet niet raar opkijken als iemand vraagt hoe dat besluit tot stand kwam.

>> "Lijkt wel koehandel"

Het meest onthullende document is misschien wel het meest terloopse.

Op 25 juni 2025 - twee maanden voor de uitzending, een jaar nadat de serie "klaar" heette - mailen een NPO'er en een EO'er heen en weer over bedragen. Er wordt geschoven: "Ik heb deze ook op [bedrag gelakt] laten staan, ik wil hem wel terugzetten naar [bedrag gelakt] als dat liever hebt?" Het antwoord: "Haha, lijkt wel koehandel! ;-)" En even later, van NPO-zijde: "Ik laat deze staan en ik verander natuurlijk niks aan OCW bijdragen. Dit wordt natuurlijk wel hoger/lager als ik de interne kosten aanpas maar dat is logisch."

In diezelfde mailwisseling staat de zin die het hele dossier opent. Over deze titel wordt opgemerkt dat die "extreem veel tijdsinvestering kost vanwege de serieuze veiligheidsrisico's, doorlopend factchecken, schakelen met politie, OM etc."

Schakelen met politie en OM. Doorlopend. Ik had uitdrukkelijk gevraagd om de correspondentie tussen de NPO en het Openbaar Ministerie, de politie, de NCTV, twee ministeries en de gemeente Bodegraven-Reeuwijk. Het besluit besteedt daar geen enkele overweging aan. Niet dat die documenten bestaan. Niet dat ze niet bestaan. Niet dat ze geweigerd worden. Niets.

Terwijl de lobbybrief van december 2024 nog eens bevestigt hoe centraal die contacten waren: naast de verhalen van mensen die lijden onder de complottheorieën waren ook "de verhalen en ervaringen vanuit de overheidsinstellingen die min of meer direct betrokken waren" van het grootste belang voor de serie.

>> Drie verklaringen voor één beslissing

Kleine zaak, groot patroon. Kon de serie in één keer worden uitgezonden op NPO Start, of niet?

April 2024, de EO aan de NPO: nee, dat kan niet, "dit heeft te maken met de productiewijze van de serie". De NPO vindt dat onhandig: "Dit is niet in belang van de kijker, want die is steeds meer gewend om series te kunnen bingen."

Juni 2024, in een verslag: er is "een lastig juridisch element dat maakt dat bingen van de serie niet mogelijk is. Reden is dat" - en dan houdt het op. De reden is weggelakt, als bedrijfsgeheim.

Februari 2025, in het officiële titelschema: "Bingen NPO Start". Bij de uitzending stonden alle afleveringen gewoon online.

Drie verklaringen, één weggelakte reden. De vraag die overblijft: sinds wanneer is de reden waarom een met publiek geld gemaakt programma wel of niet online mag staan, een bedrijfsgeheim?

>> De motivering die je twee keer moet lezen

Waarom mogen die bedragen eigenlijk niet naar buiten? De NPO legt het in het besluit zelf uit. Als kosten per programma inzichtelijk worden, kan "elke individuele programmakeuze op basis van die kosten ter discussie worden gesteld door de politiek".

Lees dat nog een keer. De besteding van publiek geld wordt geheim gehouden om te voorkomen dat gekozen volksvertegenwoordigers er vragen over stellen. Dat is niet een ongewenst neveneffect van de Wet open overheid. Dat is precies waar die wet voor bestaat.

En het pijnlijke: het geheim is allang verklapt. Door de makers zelf. Op de website van de EO vertelde de maker in augustus 2025 dat het geld op was en de deadline verstreken, en dat er toen extra tijd en geld van de NPO kwam. Wat Hilversum "vertrouwelijk" en "concurrentiegevoelig" noemt, staat op de site van de omroep die beschermd zou moeten worden. Alleen het bedrag ontbreekt.

>> Waar het dossier ophoudt

Het laatste document in de hele inventarislijst dateert van 10 juli 2025. Het is een mailtje van vier regels: "Weet niet of jullie op vakantie zijn, maar zou graag met een van jullie overleg willen hebben over de docuserie Het Complot."

Daarna: niets. Geen verslag van dat overleg. Niets over de uitzending vanaf 25 augustus. Niets over de publiciteitscampagne, niets over de brandbrief van belangenorganisaties die de NPO vroeg de serie niet uit te zenden, niets over de vragen die daarna kwamen. Tien maanden lang, tot aan mijn verzoek in mei 2026, zou er binnen de publieke omroep geen enkel document over deze serie zijn ontstaan.

Het dossier stopt midden in een zin.

>> Waarom dit iedereen aangaat

Je hoeft niets van deze serie te vinden om dit belangrijk te vinden. Het mechanisme is universeel: een instelling met publiek geld maakt iets - over jou, over je buurman, over wie dan ook - en wie vraagt hoe dat ging, krijgt zwarte balken terug.

Wie vandaag denkt "prima, het treft toch de juiste mensen", moet bedenken dat het etiket, het budget en de framing de volgende keer over hem kunnen gaan. Zonder dat hij mag weten waarom.

Er loopt inmiddels bezwaar tegen dit besluit. En er liggen Woo-verzoeken bij het Openbaar Ministerie, de politie, het ministerie van Justitie en Veiligheid en het ministerie van OCW - want daar liggen die documenten ook.

De vragen zijn simpel. Wat kostte deze serie? Wat kwam er in december 2024 bij, en waarvoor, als de serie in juni al klaar was? En met wie werd er precies geschakeld?

De antwoorden komen. Linksom via Hilversum, of rechtsom via de rechter.